Η Αυτοδιοίκηση δεν είναι διαχείριση. Είναι πολιτική για τους πολλούς

Γράφει ο Μπάμπης Καραγεωργίου

Υπάρχουν ζητήματα που συχνά αντιμετωπίζονται ως τεχνικές λεπτομέρειες της δημόσιας διοίκησης, ενώ στην πραγματικότητα βρίσκονται στον πυρήνα της πολιτικής. Η Τοπική Αυτοδιοίκηση είναι ένα από αυτά. Πίσω από τις αρμοδιότητες, τους προϋπολογισμούς και τις διοικητικές αποφάσεις βρίσκεται ένα πολύ ουσιαστικό ερώτημα. Ποιος αποφασίζει για τη ζωή μας και με ποιους όρους;

Η συζήτηση για την Αυτοδιοίκηση δεν αφορά μόνο τους δημάρχους, τα δημοτικά συμβούλια ή όσους έχουν επιλέξει να ασχοληθούν ενεργά με τα κοινά. Αφορά τον εργαζόμενο που διασχίζει καθημερινά έναν δρόμο χωρίς ασφαλή πεζοδρόμια, τον γονέα που αναζητά έναν αξιοπρεπή δημόσιο χώρο για τα παιδιά του, τον ηλικιωμένο που χρειάζεται πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες, τον νέο άνθρωπο που θέλει να παραμείνει στον τόπο του χωρίς να αισθάνεται ότι οι επιλογές του περιορίζονται από την έλλειψη ευκαιριών.

Η Αυτοδιοίκηση είναι το σημείο όπου η πολιτική συναντά την καθημερινότητα. Εκεί όπου οι μεγάλες εξαγγελίες δοκιμάζονται στην πράξη και η αποτελεσματικότητα της δημόσιας πολιτικής παύει να είναι ένας αφηρημένος δείκτης. Γίνεται κάτι απτό. Η ποιότητα ζωής μιας γειτονιάς, η πρόσβαση στις κοινωνικές υπηρεσίες, η προστασία του δημόσιου χώρου, η ανθεκτικότητα μιας πόλης και η δυνατότητα μιας τοπικής κοινωνίας να σχεδιάζει το μέλλον της.

Γι' αυτό και η Αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ένας μηχανισμός διεκπεραίωσης κρατικών αποφάσεων. Είναι ένας θεσμός δημοκρατίας, συμμετοχής και κοινωνικής πολιτικής.

Κι όμως, εδώ βρίσκεται μια από τις σημαντικότερες αντιφάσεις του σημερινού μοντέλου διακυβέρνησης. Από τους δήμους απαιτείται να ανταποκρίνονται σε ολοένα περισσότερες ανάγκες, συχνά χωρίς τους αντίστοιχους οικονομικούς πόρους, το αναγκαίο προσωπικό και την πραγματική ελευθερία σχεδιασμού. Η απόσταση ανάμεσα στις αρμοδιότητες που ανατίθενται και στις δυνατότητες που παρέχονται δεν αποτελεί απλώς ένα διοικητικό πρόβλημα. Είναι ένα ζήτημα δημοκρατικής λειτουργίας και πολιτικής ευθύνης.

Δεν μπορείς να ζητάς από έναν δήμο να αντιμετωπίσει την κοινωνική ανισότητα, την υποβάθμιση των δημόσιων χώρων, τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης και τις ανάγκες των πιο ευάλωτων πολιτών, όταν δεν του εξασφαλίζεις τα απαραίτητα εργαλεία. Ούτε μπορείς να μιλάς για αποκέντρωση, όταν οι ουσιαστικές αποφάσεις εξακολουθούν να λαμβάνονται μακριά από τις κοινωνίες που καλούνται να εφαρμόσουν τις συνέπειές τους.

Η αποκέντρωση, άλλωστε, δεν εξαντλείται στη μεταφορά αρμοδιοτήτων. Προϋποθέτει πόρους, θεσμική αυτοτέλεια, διαφάνεια, λογοδοσία και ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος να μεταφέρονται οι ευθύνες προς τα κάτω, χωρίς να μεταφέρεται αντίστοιχη εξουσία λήψης αποφάσεων.

Υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη διάσταση που συχνά απουσιάζει από τη δημόσια συζήτηση. Η Αυτοδιοίκηση δεν είναι πολιτικά ουδέτερη. Ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζεται μια πόλη, οι προτεραιότητες ενός δημοτικού προϋπολογισμού, η ενίσχυση ή η υποβάθμιση των κοινωνικών δομών και η αξιοποίηση του δημόσιου χώρου εκφράζουν συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές.

Μια πόλη που επενδύει στην προσβασιμότητα, στην κοινωνική προστασία, στο πράσινο και στις δημόσιες υποδομές δεν κάνει απλώς καλύτερη διαχείριση. Επιλέγει να αντιμετωπίσει την ποιότητα ζωής ως δικαίωμα και όχι ως προνόμιο. Αντίστοιχα, μια πόλη που αφήνει τις ανάγκες των πιο αδύναμων στο περιθώριο δεν είναι απλώς λιγότερο αποτελεσματική. Αναπαράγει ανισότητες που ήδη υπάρχουν στην κοινωνία.

Αυτή ακριβώς είναι η ουσία μιας προοδευτικής αντίληψης για την Αυτοδιοίκηση. Να μη μετρά την επιτυχία μόνο με έργα και αριθμούς, αλλά και με το κατά πόσο βελτιώνει τη ζωή εκείνων που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη. Να αντιλαμβάνεται την ανάπτυξη όχι ως αυτοσκοπό, αλλά ως μέσο για μια κοινωνία με περισσότερες ευκαιρίες, μεγαλύτερη συνοχή και λιγότερους αποκλεισμούς.

Και, κυρίως, να αναγνωρίζει ότι οι πολίτες δεν είναι απλοί αποδέκτες υπηρεσιών. Είναι άνθρωποι που δικαιούνται να συμμετέχουν στις αποφάσεις, να διατυπώνουν προτάσεις, να ελέγχουν τις επιλογές των διοικήσεων και να συνδιαμορφώνουν τις προτεραιότητες του τόπου τους.

Αυτή η ανάγκη για συμμετοχή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία η εμπιστοσύνη στους θεσμούς δοκιμάζεται και η πολιτική συχνά μοιάζει απομακρυσμένη από τις πραγματικές αγωνίες της κοινωνίας. Η Αυτοδιοίκηση μπορεί να αποτελέσει έναν χώρο ουσιαστικής επανασύνδεσης των πολιτών με τη δημόσια ζωή. Όχι μέσα από επικοινωνιακές κατασκευές ή συμφωνίες πίσω από κλειστές πόρτες, αλλά μέσα από ανοιχτές διαδικασίες, κοινωνικές συμμαχίες και συλλογική δράση.

Γιατί η αλλαγή δεν έρχεται μόνο από τις αποφάσεις όσων βρίσκονται στην κορυφή. Χτίζεται και από τις κοινωνικές δυνάμεις που συναντιούνται στην καθημερινότητα, από τους ανθρώπους που διεκδικούν καλύτερες συνθήκες ζωής, από τις πρωτοβουλίες που γεννιούνται στις γειτονιές και από εκείνους που επιλέγουν να εμπλακούν στα κοινά χωρίς να αποδέχονται ότι τα πράγματα πρέπει να παραμείνουν όπως είναι.

Η ενασχόληση με την Αυτοδιοίκηση απαιτεί, επομένως, κάτι περισσότερο από διάθεση προσφοράς. Απαιτεί πολιτική αντίληψη, γνώση των πραγματικών προβλημάτων, επιμονή στον δημόσιο διάλογο και την ικανότητα να συνδέεις τις επιμέρους ανάγκες με ένα συνεκτικό σχέδιο για το μέλλον. Απαιτεί, επίσης, να ακούς πριν αποφασίσεις και να αναγνωρίζεις ότι καμία κοινωνία δεν προχωρά πραγματικά όταν ένα μέρος της μένει πίσω.

Η συζήτηση που έχει ανοίξει για το μέλλον της Αυτοδιοίκησης αξίζει, λοιπόν, να συνεχιστεί και να διευρυνθεί. Με νέες απόψεις, τεκμηριωμένες προτάσεις και διαφορετικές εμπειρίες. Με λιγότερες γενικόλογες διακηρύξεις και περισσότερη ουσία. Με τη βεβαιότητα ότι η δημόσια συζήτηση δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά μπορεί να γίνει η αφετηρία για συγκεκριμένες διεκδικήσεις και αλλαγές.

Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να λειτουργούν καλύτερα οι δήμοι. Είναι να αποκτήσουν τις δυνατότητες να διαμορφώνουν πολιτικές που ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ανθρώπων τους. Να μπορούν να σχεδιάζουν, να παρεμβαίνουν και να λογοδοτούν. Να γίνουν πραγματικοί πυλώνες δημοκρατίας και κοινωνικής συνοχής.

Γιατί, τελικά, η πολιτική κρίνεται εκεί όπου συναντά τη ζωή. Και η καθημερινότητα δεν είναι ίδια για όλους.

Η Αυτοδιοίκηση που χρειαζόμαστε δεν είναι εκείνη που απλώς διαχειρίζεται όσα υπάρχουν. Είναι εκείνη που δημιουργεί τις προϋποθέσεις για όσα μπορούν να αλλάξουν.

Μια Αυτοδιοίκηση με αυτοτέλεια, κοινωνική ευαισθησία και δημοκρατική συμμετοχή. Μια Αυτοδιοίκηση που δεν αντιμετωπίζει την πόλη ως άθροισμα έργων, αλλά ως κοινότητα ανθρώπων με δικαιώματα, ανάγκες και προσδοκίες.

Και μια πολιτική που δεν ξεχνά ποτέ για ποιον υπάρχει.

Για τους πολλούς.