Η πόλη ως κοινό αγαθό – Το παράδειγμα του συμμετοχικού προϋπολογισμού

Γράφει ο Μπάμπης Καραγεωργίου

Η Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν είναι το κατώτερο επίπεδο εξουσίας, αλλά το πλησιέστερο επίπεδο δημοκρατικής εκπροσώπησης. Εκεί όπου η πολιτική βγαίνει από τις κλειστές αίθουσες και συναντά τη γειτονιά, και όπου η πολιτική, από σύνθημα, γίνεται καθημερινότητα των πολιτών.

Τι είναι όμως αυτό που μπορεί να καταστήσει την πολιτική πεδίο ενεργοποίησης του κάθε πολίτη; Η απάντηση είναι απλή, αλλά συνάμα σύνθετη. Η συμμετοχή.

Θεσμοί συμμετοχής με πραγματικές αρμοδιότητες και ουσιαστικό περιεχόμενο, όχι κενοί θεσμοί που περιορίζονται σε μια τυπική διαδικασία. Τα διεθνή παραδείγματα είναι πολλά και αποδεικνύουν ότι η ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών στην τοπική διακυβέρνηση δεν είναι κάτι άτοπο ή ανέφικτο.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Δήμου της Βαρκελώνης, ο οποίος μέσω της πλατφόρμας Decidim ενισχύει τη συμμετοχή των πολιτών. Η συγκεκριμένη πλατφόρμα δεν λειτουργεί απλώς ως μια ηλεκτρονική φόρμα «πείτε μας τη γνώμη σας». Συνδέει την υποβολή προτάσεων, τη διαβούλευση, τον δημόσιο διάλογο, τις συνελεύσεις, τις συναντήσεις, τις ψηφοφορίες και την παρακολούθηση της υλοποίησης των αποφάσεων.

Το συγκεκριμένο παράδειγμα δείχνει πως η Τοπική Αυτοδιοίκηση, όταν υπάρχει η πολιτική βούληση, δεν αντιμετωπίζει την ψηφιακή συμμετοχή ως υποκατάστατο της φυσικής συμμετοχής, αλλά ως ένα θεσμοθετημένο πλαίσιο οργανωμένης και ουσιαστικής συμμετοχής των δημοτών.

Υπάρχει όμως κάτι ακόμη πιο απτό. Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός.

Στη Βαρκελώνη, η συμμετοχή των πολιτών δεν περιορίζεται στην έκφραση γνώμης. Οι κάτοικοι μπορούν να καταθέτουν, να αξιολογούν και να επιλέγουν προτάσεις για συγκεκριμένα έργα και επενδύσεις που αφορούν τόσο το σύνολο της πόλης όσο και τις επιμέρους γειτονιές και περιοχές.

Έτσι, η συμμετοχική δημοκρατία συνδέεται άμεσα με τις πραγματικές αποφάσεις και τις προτεραιότητες του δημοτικού προϋπολογισμού.

Πώς θα μπορούσε, όμως, ένα αντίστοιχο μοντέλο να προσαρμοστεί στα δεδομένα ενός μικρού ελληνικού Δήμου;

Ένα ενδεικτικό σχέδιο θα μπορούσε να προβλέπει τη δέσμευση ενός συγκεκριμένου ποσοστού του προϋπολογισμού για έργα και παρεμβάσεις που θα προτείνονται και θα επιλέγονται από τους ίδιους τους πολίτες.

Η διαδικασία θα μπορούσε να πραγματοποιείται με ξεχωριστή κατανομή ανά δημοτική ενότητα ή γειτονιά, ώστε οι διαθέσιμοι πόροι να κατευθύνονται με δίκαιο τρόπο στις πραγματικές ανάγκες κάθε περιοχής. Κάθε κάτοικος θα έχει τη δυνατότητα να καταθέτει μία ή περισσότερες προτάσεις για έργα και παρεμβάσεις που θεωρεί ότι μπορούν να βελτιώσουν την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής στην περιοχή του.

Οι προτάσεις θα εξετάζονται από τις αρμόδιες υπηρεσίες του Δήμου ως προς τη νομιμότητα, την τεχνική δυνατότητα υλοποίησης και το απαιτούμενο κόστος, ώστε οι πολίτες να γνωρίζουν εξαρχής ποιες προτάσεις μπορούν πράγματι να υλοποιηθούν. Στη συνέχεια, όσες προτάσεις πληρούν τα απαραίτητα κριτήρια θα τίθενται σε ανοιχτή δημόσια διαβούλευση, δίνοντας στους κατοίκους τη δυνατότητα να συζητήσουν, να σχολιάσουν και να βελτιώσουν τις προτάσεις πριν από την τελική ψηφοφορία.

Η τελική επιλογή των έργων θα γίνεται από τους ίδιους τους πολίτες μέσω μιας διαφανούς διαδικασίας ψηφοφορίας. Οι προτάσεις που συγκεντρώνουν τη μεγαλύτερη κοινωνική αποδοχή θα εντάσσονται στον Συμμετοχικό Προϋπολογισμό και θα προχωρούν προς υλοποίηση.

Είναι σαφές πως μια τέτοια διαδικασία θα πρέπει να συνοδεύεται από πλήρη δημοσιότητα και ανοιχτά δεδομένα (open data). Ο Δήμος οφείλει να δημοσιοποιεί το ποσό που διατίθεται, τις προτάσεις που κατατέθηκαν, εκείνες που εγκρίθηκαν, το κόστος κάθε έργου και, κυρίως, την πορεία υλοποίησής τους.

Γιατί η συμμετοχή δεν μπορεί να τελειώνει τη στιγμή που ο πολίτης ψηφίζει. Ο πολίτης πρέπει να μπορεί να γνωρίζει τι έγινε με την πρότασή του, πότε ξεκίνησε η υλοποίηση, πόσο κόστισε και πότε ολοκληρώθηκε.

Στόχος είναι η δημιουργία ενός Δήμου όπου ο προϋπολογισμός δεν αποτελεί αποκλειστικά υπόθεση της διοίκησης και των υπηρεσιών, αλλά εργαλείο δημοκρατικής συμμετοχής, διαφάνειας και συνδιαμόρφωσης της τοπικής πολιτικής από τους ίδιους τους πολίτες.

Γιατί η πόλη δεν είναι απλώς ο χώρος στον οποίο ζούμε. Είναι ένα κοινό αγαθό. Και ως κοινό αγαθό, δεν μπορεί παρά να αποτελεί υπόθεση όλων μας.